माई नगरपालिका वडा नंं ५ का देव कुमार कोयु राई ले पुत्काको मह बेची बार्षिक २० लाख रुपैया आम्दानी गर्दै आएका छन् । आफ्नो फाममा २० घार पुत्का भएको देवले १० बर्ष देखि पुत्काको मह व्यवसाय गर्दै आएका छन् । उनको प्रति पुत्काको मह रु. ५० हजारले बिक्रि गर्दैै आएको बताएका छन् ।
आफुले उत्पादन गरेको पुत्काको मह घरैमा विदेश अष्टे्रलिया, जापान, अमेरिकाबाट घरैमा किन्न आएको उनी बताउँछन् । मह औषधिप गुण युक्त हुने उनी बताउँछन् । छिटो घाउ निको हुने, छाला सम्बन्धी रोग निको हुने बताउँछन् ।
मेहनत गरे नेपालमा पुत्का महको व्यवसाय अत्यन्तै सम्भावना भएको देखिन्छ । नेपालको हावा पानी, अर्गानिक र विविध फुलजन्य बनस्पति चिउरी, कटुस, तिते असुरो जस्ता नेपालमा प्रयाप्त भएकोले यस्को उत्पादन र गुणस्तर राम्रो हुने देखिन्छ ।
🌿 पुत्का मौरी : डंख नहुने तर अत्यन्त उपयोगी मौरी (Stingless Bee in Nepal)
📘 परिचय
पुत्का मौरी (Stingless Bee) भन्नेबित्तिकै बुझ्न सकिन्छ — यिनीहरूसँग डंख हुँदैन। यिनीहरू Meliponini समूहमा पर्ने मौरी हुन्, जसको शरीर सानो, व्यवहार शान्त र डंख प्रयोग गर्न असमर्थ हुन्छ। विश्वभर करिब ५०० प्रजाति पाइने यिनीहरू प्रायः एशिया, अफ्रिका, दक्षिण अमेरिका र अस्ट्रेलियामा फैलिएका छन्। नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षमा यसको पालन (Meliponiculture) लोकप्रिय बन्दै गएको छ।
🍯 विशेषता र जीवनशैली
पुत्का मौरी सामाजिक प्राणी हुन्। रानी मौरी, कामदार र पुरुष मौरी मिलेर एउटा ठूलो परिवार बनाउँछन्। यी मौरीले फूलको रस (nectar) सङ्कलन गरी “मेलिपोनिन मह” बनाउँछन्। यो मह सामान्य महभन्दा पातलो, खट्टा र सुगन्धित हुन्छ।
🌸 परागसंक्रमण (Pollination) मा भूमिका
यी मौरीहरू कृषि उत्पादन बढाउने उत्कृष्ट परागसंक्रमक हुन्। स्ट्रबेरी, कफी, टमाटर, अम्बा, मकै जस्ता बालीहरूमा पराग फैलाएर फलफूल र बालीको गुणस्तर सुधार गर्छन्। यसरी यिनीहरूले जैविक खेती, वनस्पति विविधता र वातावरणीय सन्तुलनमा ठुलो योगदान पुर्याउँछन्।
🌼 मानवका लागि लाभ
- मह उत्पादन: मेलिपोनिन महमा औषधीय गुण हुन्छ। घाउ निको पार्न, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन र छालाको समस्यामा फाइदा गर्छ।
- परागसंक्रमण सेवा: बालीको उत्पादन र गुणस्तर वृद्धि हुन्छ।
- आर्थिक सम्भावना: सस्तो लागतमा पालन गर्न सकिने भएकाले ग्रामीण क्षेत्रमा आयको स्रोत बन्न सक्छ।
- पर्यावरण संरक्षण: वनस्पति विविधता (biodiversity) जोगाउन मद्दत गर्छ।
🏡 पालन विधि र सम्भावना
पुत्का मौरीलाई सानो बक्स, खोपी वा खोक्रो काठमा सजिलै पाल्न सकिन्छ। यिनीहरूलाई छायाँयुक्त र सुख्खा स्थानमा राख्नुपर्छ। तराई र मध्य पहाडी क्षेत्र यसको पालनका लागि उपयुक्त मानिन्छ। नेपालमा वैज्ञानिक तरिकाले यसको विस्तार गर्न सके मह उत्पादन, परागसंक्रमण र पर्यटन सबैमा फाइदा पुग्नेछ।
🌏 निष्कर्ष
पुत्का मौरी सानो भए पनि प्रकृतिका महान् मित्र हुन्। यिनीहरूले मह उत्पादन, कृषिको विकास, र वातावरणीय सन्तुलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। नेपालमा यसको व्यावसायिक पालन (Meliponiculture) ले ग्रामीण अर्थतन्त्र, जैविक खेती र पर्यावरण संरक्षणमा नयाँ अध्याय खोल्न सक्छ।
कन्टेन्ट स्रोर्सः MAJHA GHARE, Youtube Channel & Chat GPT